Elektrolity dla dzieci – jaki płyn nawadniający wybrać i jak go podawać?

Dlaczego dzieci szybko się odwadniają?

Odwodnienie występuje wtedy, gdy organizm traci więcej wody, niż otrzymuje. U dzieci może rozwijać się szybko, szczególnie podczas biegunki i wymiotów. Ryzyko zwiększają również gorączka, upał i niechęć do picia.

Wraz z płynami dziecko traci elektrolity, przede wszystkim sód i potas. Są one potrzebne między innymi do prawidłowej pracy mięśni, serca i układu nerwowego. Dlatego przy znacznych stratach sama woda nie zawsze wystarcza do ich uzupełnienia.

Po czym poznać odwodnienie?

Zwróć uwagę, czy dziecko:

• ma suche usta i język;
• oddaje mniej moczu niż zwykle lub ma wyraźnie mniej mokrych pieluch;
• płacze bez łez;
• ma zapadnięte oczy, a u niemowlęcia ciemiączko wydaje się zapadnięte;
• jest niezwykle rozdrażnione, osłabione lub senne;
• bardzo chce pić albo przeciwnie – nie ma siły pić.

Żaden pojedynczy objaw nie pozwala pewnie określić stopnia odwodnienia. Ciemniejszy mocz może być wskazówką, ale nie zastępuje oceny całego stanu dziecka. Jeśli objawy Cię niepokoją, skontaktuj się z lekarzem.

Kiedy potrzebna jest pilna pomoc?

Jedź pilnie na SOR lub wezwij pomoc pod numerem 112, jeśli dziecko trudno obudzić, jest nieprzytomne lub nie reaguje prawidłowo. Nie próbuj wtedy wlewać mu płynu do ust.

Pilna ocena lekarska jest też potrzebna, gdy dziecko:

• nie jest w stanie pić albo wielokrotnie wymiotuje nawet małymi porcjami płynu;
• oddaje bardzo mało moczu lub pielucha pozostaje sucha przez wiele godzin;
• ma zapadnięte oczy, bardzo suche śluzówki i wyraźnie słabnie;
• ma krew w stolcu, silny ból brzucha lub jego stan szybko się pogarsza.

U noworodka i niemowlęcia poniżej 6. miesiąca życia biegunkę lub powtarzające się wymioty skonsultuj niezwłocznie z lekarzem. Małe dzieci mają mniejsze rezerwy płynów i wymagają szczególnie uważnej oceny.

Czym jest doustny płyn nawadniający?

Doustny płyn nawadniający, w skrócie DPN lub ORS, zawiera wodę, glukozę i elektrolity w odpowiednich proporcjach. Glukoza pomaga we wchłanianiu sodu w jelicie, a razem z sodem wchłania się woda. Dzięki temu płyn skuteczniej uzupełnia straty związane z biegunką niż sama woda [1, 2].

W aptece szukaj hipoosmolarnego DPN, czyli płynu o odpowiednio zmniejszonym stężeniu rozpuszczonych składników. Europejskie zalecenia dopuszczają preparaty zawierające około 60 mmol sodu na litr gotowego roztworu; skład zalecany przez WHO zawiera 75 mmol/l [2].

DPN przede wszystkim nawadnia i uzupełnia elektrolity. Nie należy oczekiwać, że natychmiast zatrzyma biegunkę lub wymioty ani że zastąpi leczenie ich przyczyny.

Jak wybrać elektrolity dla dziecka?

Najlepszy będzie preparat odpowiedni do wieku dziecka, przeznaczony do nawadniania w biegunce i przygotowany zgodnie z instrukcją. Przy wyborze sprawdź:

1. Wiek. Poszczególne wersje tego samego produktu mogą mieć różne ograniczenia wiekowe.
2. Skład. Wybierz DPN zawierający glukozę i elektrolity, a nie zwykły napój dla sportowców.
3. Postać. Dostępne są proszki w saszetkach i płyny gotowe do podania. Gotowy płyn może być wygodny w podróży, ale również wymaga sprawdzenia wieku i sposobu przechowywania.
4. Smak. Jeśli dziecko nie chce pić wersji neutralnej, odpowiedni do wieku preparat smakowy, podany schłodzony, może być łatwiejszy do zaakceptowania [3].

Dodatkowy probiotyk nie jest konieczny do samego nawodnienia. Najważniejsze jest to, by dziecko przyjęło odpowiednią ilość DPN.

Przykładowe preparaty

Poniższe produkty różnią się formą i składem. Przed użyciem sprawdź aktualną etykietę konkretnej wersji; w razie wątpliwości poproś farmaceutę lub lekarza o pomoc.

• Orsalit, smak neutralny – hipoosmolarny DPN przeznaczony także dla dzieci poniżej 6. miesiąca życia. U tak małego dziecka biegunkę lub wymioty należy skonsultować z lekarzem [4].
• Orsalit, smak malinowy – proszek do przygotowania roztworu; według opisu produktu może być stosowany od 6. miesiąca życia.
• Orsalit Drink, smak truskawkowy – płyn gotowy do spożycia; opis produktu wskazuje stosowanie u dzieci powyżej 3. roku życia pod nadzorem lekarza.
• Floridral Baby i Dicoflor Elektrolity – zestawy saszetek z elektrolitami i bakteriami probiotycznymi. Ich przygotowanie i dawkowanie sprawdź w instrukcji; o potrzebnej ilości płynu decydują masa ciała i stan dziecka, a nie sama liczba saszetek w opakowaniu.
• Acidolit, smak malinowy – proszek do sporządzania roztworu nawadniającego. W przypadku niemowląt poniżej 6. miesiąca życia zwróć uwagę na zalecenia dotyczące wersji bezsmakowej i skonsultuj leczenie z lekarzem [5].

Jak przygotować i podawać DPN?

Zacznij podawać dodatkowy płyn już po wystąpieniu biegunki lub wymiotów – nie czekaj na widoczne odwodnienie [3].

1. Rozpuść proszek w dokładnie takiej ilości wody, jaką podano na opakowaniu. Zbyt mała ilość wody sprawi, że roztwór będzie za stężony, a zbyt duża – że dostarczy za mało elektrolitów.
2. Nie dosładzaj płynu i nie mieszaj go z sokiem ani mlekiem. Soki, słodkie napoje i napoje sportowe nie zastępują DPN.
3. Podawaj często małe porcje: na przykład po 5 ml, czyli jednej łyżeczce, co 1–2 minuty. Możesz użyć łyżeczki, kubeczka lub strzykawki doustnej.
4. Jeśli dziecko zwymiotuje, odczekaj około 5–10 minut i spróbuj ponownie, wolniej i mniejszymi porcjami [6]. Jeśli nie utrzymuje nawet małych ilości płynu, potrzebuje pilnej oceny lekarskiej.
5. Sprawdź na opakowaniu, jak przechowywać gotowy roztwór i kiedy należy go zużyć. Nie przechowuj go dłużej niż zaleca producent.

Ile płynu podać?

Przy lekkim lub umiarkowanym odwodnieniu orientacyjnie stosuje się 50–100 ml DPN na kilogram masy ciała w ciągu pierwszych 3–4 godzin. Następnie uzupełnia się bieżące straty: zwykle dodatkowo 5–10 ml/kg po każdym wodnistym stolcu lub wymiotach [3, 7].

Przykładowo dla dziecka ważącego 10 kg zakres 50–100 ml/kg oznacza łącznie 500–1000 ml w pierwszych 3–4 godzinach, podawanych stopniowo, nie jednorazowo. Po kolejnym wodnistym stolcu dodatkowa porcja wynosi orientacyjnie 50–100 ml.

To zakresy orientacyjne, a nie sposób na samodzielne rozpoznanie stopnia odwodnienia. Lekarz powinien ocenić dziecko i ustalić plan nawadniania, zwłaszcza u niemowlęcia lub gdy objawy są wyraźne. Umiarkowane odwodnienie nie zawsze wymaga kroplówki – część dzieci można nawadniać doustnie, ale niektóre potrzebują leczenia w szpitalu.

Czy podczas biegunki karmić dziecko?

Tak. Kontynuuj karmienie piersią lub dotychczasową mieszanką mleczną. Po wstępnym nawodnieniu wracaj do zwykłego jedzenia odpowiedniego dla wieku; nie trzeba stosować głodówki. DPN podawaj dodatkowo, zgodnie z potrzebami i zaleceniami lekarza.

W codziennej profilaktyce odwodnienia zdrowemu dziecku proponuj płyny odpowiednie do wieku, zwłaszcza podczas upałów. Niemowlę karmione wyłącznie piersią zwykle nie potrzebuje dodatkowej wody, ale w czasie choroby może wymagać DPN zaleconego przez lekarza. Nie ma jednej ilości wody dobrej dla wszystkich dzieci – potrzeby zależą między innymi od wieku, masy ciała, diety i stanu zdrowia.

Najważniejsze zasady

• Przy biegunce lub wymiotach podawaj odpowiedni dla wieku DPN wcześnie, często i małymi porcjami.
• Przygotuj go dokładnie według instrukcji; nie dosładzaj i nie zastępuj sokiem.
• Obserwuj zachowanie dziecka, picie i ilość oddawanego moczu.
• Jeśli dziecko jest trudne do obudzenia, nie może pić lub wyraźnie słabnie, nie czekaj na działanie płynu – szukaj pilnej pomocy.

Referencje

1. Doustny płyn nawadniający – skład i stosowanie.
2. Medycyna Praktyczna: Jakie płyny do nawadniania doustnego są dostępne w Polsce i który wybrać?
3. Warszawski Uniwersytet Medyczny: Postępowanie w ostrej biegunce u dzieci w Europie.
4. Biomed: Orsalit, smak neutralny dla dzieci poniżej 6. miesiąca życia.
5. Polpharma: Acidolit elektrolity, smak malinowy.
6. Dehydration in Children: Signs of Dehydration and Help.
7. Pediatria po Dyplomie: Algorytm postępowania z dzieckiem odwodnionym.